Odszkodowanie za posadowienie urządzeń przesyłowych na nieruchomości – ważny wyrok Trybunału Konstytucyjnego i jego konsekwencje

2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok o istotnym znaczeniu dla właścicieli nieruchomości oraz przedsiębiorców przesyłowych. Orzeczenie przesądziło, że przed 2008 r. nie było możliwe zasiedzenie służebności przesyłu ani tzw. służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

Tym samym podważono wieloletnią linię orzeczniczą Sądu Najwyższego, która przez ponad dekadę ograniczała roszczenia właścicieli nieruchomości. W praktyce otwiera to drogę do dochodzenia odszkodowań za bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz do żądania ich wydania.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r.

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16, Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 kodeksu cywilnego rozumianego w ten sposób, że umożliwia on nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed wprowadzeniem tego rodzaju służebności do kodeksu cywilnego.

Na czym polega służebność przesyłu i jak dochodzi do jej zasiedzenia?

Służebność przesyłu pozwala przedsiębiorcy przesyłowemu – np. właścicielowi urządzeń przesyłowych (przewodów, kabli, słupów, rur) – korzystać w określonym zakresie z cudzej nieruchomości. W praktyce oznacza to np. możliwość posadowienia słupów energetycznych, poprowadzenia linii energetycznej lub umieszczenia rurociągu oraz wejście na teren nieruchomości celem obsługi czy konserwacji urządzeń. Ustanowienie służebności przesyłu następuje za wynagrodzeniem.

Co istotne – służebność przesyłu można nabyć w drodze jej zasiedzenia. Jeżeli więc polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, po upływie 20 (w przypadku uzyskania posiadania w dobrej wierze) albo 30 lat (w przypadku złej wiary) uznaje się, że przedsiębiorca taką służebność nabył. Mimo tego, że nie zawarł żadnej umowy z właścicielem nieruchomości, ani nie doprowadził do jej ustanowienia w inny sposób.

Urządzenia przesyłowe z czasów PRL – problem braku tytułu prawnego

Wiele urządzeń przesyłowych powstało jeszcze w czasach PRL, często bez zapewnienia przez Państwo jakiegokolwiek tytułu prawnego do nieruchomości. Dokumentacja z tego okresu bywa fragmentaryczna lub nie istnieje. Właściciele nieruchomości nie byli natomiast pytani o zgodę na posadowienie urządzeń na ich nieruchomości.

Jednocześnie instytucja służebności przesyłu została wprowadzona do kodeksu cywilnego dopiero w 2008 r. Skoro nie funkcjonowała wcześniej, to wydawać by się mogło, że przed tą datą przedsiębiorstwa przesyłowe nie mogły uzyskać służebności przesyłu w drodze zasiedzenia. W konsekwencji rodzi po stronie właścicieli nieruchomości roszczenia o odszkodowanie za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Właścicielom nieruchomości przysługiwałoby nadto roszczenie o wydanie nieruchomości (posiadanej przez przedsiębiorcę przesyłowego bez tytułu prawnego), które przerywałoby okres zasiedzenia w przypadku skierowania pozwu do sądu, uniemożliwiając tym samym zasiedzenie służebności.

Według niektórych szacunków problem dotyczy nawet 20 mln działek, co mogłoby prowadzić do fali roszczeń wobec przedsiębiorstw przesyłowych.

Przykład: przedsiębiorca przesyłowy posadowił słupy energetyczne oraz linię energetyczną w 1992 r. Przed 2008 r. nie mógł zasiadywać służebności przesyłu, bo taka instytucja nie była uregulowana w kodeksie cywilnym. Dopiero od 3 sierpnia 2008 r. mógł rozpocząć bieg zasiedzenia służebności. Zakładając, że przedsiębiorca wszedł w posiadanie nieruchomości w dobrej wierze, do zasiedzenia służebności dojdzie dopiero 3 sierpnia 2028 r. Właściciel nieruchomości uprawniony jest do wystąpienia z powództwem o wydanie nieruchomości oraz o odszkodowanie z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości.

Stanowisko Sądu Najwyższego z 2013 r.

Z pomocą przedsiębiorcom przesyłowym przyszedł Sąd Najwyższy. W uchwale z dnia 22 maja 2013 r. sygn. akt III CZP 18/13 uznał on, że przed wprowadzeniem służebności przesyłu do kodeksu cywilnego (3 sierpnia 2008 r.) możliwym było nabycie przez przedsiębiorcę „służebności odpowiadającej służebności przesyłu”, a przedsiębiorca może doliczać okres posiadania służebności przed 2008 r. do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia.

Przykład: przedsiębiorca przesyłowy posadowił słupy energetyczne oraz linię energetyczną w 1992 r. Skoro możliwe jest doliczenie okresu posiadania służebności również przed 2008 r., zakładając, że przedsiębiorca wszedł w posiadanie nieruchomości w dobrej wierze, do zasiedzenia służebności doszło w 2012 r. Właściciel nieruchomości nie może żądać jej wydania ani dochodzić odszkodowania. Przedsiębiorca przesyłowy legitymuje się bowiem tytułem prawnym do nieruchomości (służebnością przesyłu).

Krytyka stanowiska Sądu Najwyższego i rozbieżności w orzecznictwie

Rozwiązanie przyjęte przez Sąd Najwyższy było szeroko krytykowane w doktrynie prawa, jak również w pojedynczych orzeczeniach sądów. Nie uwzględniały one zaproponowanego poglądu i uwzględniały roszczenia właścicieli nieruchomości przeciwko przedsiębiorcom przesyłowym. Tego rodzaju przypadki pozostawały jednak w mniejszości. Również w samym Sądzie Najwyższym pojawiła się linia orzecznicza wskazująca, że przed nowelizacją Kodeksu cywilnego, wprowadzającą służebność przesyłu, nie mógł biec termin zasiedzenia tego prawa (postanowienie z dnia 24 lutego 2023 r., sygn. akt III CZP 108/22).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego – koniec sporu o zasiedzenie sprzed 2008 r.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego przecina powyższy spór. Wskazuje, że przyjęte w 2013 r. przez Sąd Najwyższy rozumienie przepisów kodeksu cywilnego jest niekonstytucyjne. Skoro bowiem przed 2008 r. nie funkcjonowała w porządku prawnym instytucja służebności przesyłu, nie jest możliwe zasiedzenie tego rodzaju służebności przed 2008 r. Nie jest też możliwe doliczenie okresu posiadania służebności przed 2008 r. do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia.

Konsekwencje praktyczne wyroku

Dlatego też wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma fundamentalne znaczenie dla możliwości dochodzenia roszczeń przez właścicieli nieruchomości, na których zostały posadowione urządzenia przesyłowe. Przyjęta interpretacja umożliwia im bowiem zarówno wystąpienie z roszczeniem o wydanie nieruchomości, jak i dochodzenie roszczeń odszkodowawczych za bezumowne korzystanie z nieruchomości.

Dla przedsiębiorców przesyłowych oznacza to brak możliwości powoływania się na okres zasiedzenia przed 2008 r. Oznacza też konieczność uregulowania stanu prawnego zajmowanych nieruchomości.

Należy jednak pamiętać, że zasiedzenie służebności przesyłu może nastąpić 3 sierpnia 2028 r. Stanie się tak, jeśli właściciel nie podejmie działań przerywających bieg zasiedzenia (nie wytoczy powództwa o wydanie nieruchomości).

Właściciele nieruchomości, na których bezprawnie posadowione są urządzenia przesyłowe mogą domagać się wydania im nieruchomości (usunięcia urządzeń). Mogą też domagać się wynagrodzenia za okres, w którym przedsiębiorca przesyłowy korzystał z nieruchomości bezumownie. Zasadniczo – za okres ostatnich 6 lat z uwagi na okres przedawnienia. Należy pamiętać, że przedsiębiorca przesyłowy uprawniony będzie do dochodzenia ustanowienia służebności przesyłu na drodze sądowej. Do tego może jednak dojść za odpowiednim wynagrodzeniem.

Końcowo należy wspomnieć również o kwestii publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego, od której zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP uzależnione jest wejście w życie tego wyroku. Z uwagi na spór polityczny wokół obsady Trybunału Konstytucyjnego, jego wyroki pozostają konsekwentnie niepublikowane przez Prezesa Rady Ministrów (wydającego „Monitor Polski” – miejsce publikacji wyroków Trybunału Konstytucyjnego). W orzecznictwie pojawia się jednak pogląd, iż zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania (tak np. Sąd Okręgowy w Szczecinie w wyroku z dnia 3 lipca 2024 r., sygn. akt VI U 528/24). Brak publikacji wyroku nie powinien więc wpływać na możliwość dochodzenia roszczeń przez właścicieli nieruchomości.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma również znaczenie dla spraw, które w przeszłości zakończyły się wydaniem postanowienia o stwierdzeniu nabycia przez przedsiębiorstwo przesyłowe służebności przesyłu w drodze zasiedzenia. Zgodnie z art. 401(1) k.p.c., wyrok ten stanowi podstawę do wznowienia postępowania, w efekcie czego może dojść do zmiany postanowienia i oddalenia wniosku przedsiębiorstwa przesyłowego. Skargę o wznowienie postępowania należy złożyć w terminie trzymiesięcznym, liczonym (zgodnie z art. 407 § 2 k.p.c.) „od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego”. W związku ze wskazanymi wyżej wątpliwościami co do wejścia w życie nieopublikowanego właściwie wyroku wydaje się, że warto byłoby z ostrożności przyjąć termin liczony od dnia 2 grudnia 2025 r.